Wie met de auto door de regen rijdt, laat meer achter dan alleen een paar natte bandensporen. Bij iedere kilometer slijten minuscule deeltjes van de banden, die via het regenwater uiteindelijk in sloten en rivieren kunnen belanden. Dat klinkt misschien onschuldig, maar een veelgebruikt bestanddeel van bandenrubber blijkt een onverwacht probleem te veroorzaken. Het gaat om de stof 6PPD, die in vrijwel alle autobanden wordt gebruikt om het rubber langer mee te laten gaan. Wanneer deze stof reageert met ozon in de lucht, kan een afbraakproduct ontstaan dat voor bepaalde zalmsoorten dodelijk is. Inmiddels zoeken bandenfabrikanten naar alternatieven en bereiden Nederland en Oostenrijk Europese maatregelen voor. Waarom zit deze stof eigenlijk in autobanden? Een moderne autoband moet jarenlang bestand zijn tegen grote temperatuurverschillen, vocht, zuurstof en ozon. Vooral dat laatste vormt een probleem voor het rubber. Zonder bescherming kan het materiaal sneller verouderen, verharden en scheurtjes ontwikkelen. Uiteindelijk kan dat gevolgen hebben voor de levensduur en veiligheid van de band. Om dat te voorkomen, gebruiken fabrikanten al tientallen jaren de chemische stof 6PPD. Die beschermt het rubber tegen aantasting door zuurstof en ozon. Het middel is zo effectief dat het volgens chemieconcern LANXESS in vrijwel alle banden wordt toegepast. Het probleem ontstaat wanneer 6PPD met ozon reageert. Daarbij kan 6PPD-quinon ontstaan, een andere chemische verbinding met heel andere eigenschappen. Via kleine rubberdeeltjes en regenwater komt deze stof van het wegdek in het oppervlaktewater terecht. Vooral na een regenbui kunnen stoffen die zich op de weg hebben opgehoopt, richting nabijgelegen sloten en beken worden afgevoerd. Zo kan een toevoeging die autobanden beschermt uiteindelijk schade veroorzaken in het water. Voor sommige zalmen is een extreem kleine hoeveelheid al gevaarlijk Amerikaanse onderzoekers ontdekten enkele jaren geleden waarom in bepaalde rivieren aan de westkust van de Verenigde Staten opvallend veel zalmen stierven. Vooral de cohozalm, ook wel zilverzalm genoemd, bleek bijzonder gevoelig voor vervuiling die na regenbuien vanaf wegen in het water terechtkwam. Onderzoek wees 6PPD-quinon aan als een belangrijke oorzaak. Bij blootstelling aan zeer lage concentraties kan de stof bij cohozalm al binnen enkele uren tot sterfte leiden. Het gaat daarbij om hoeveelheden die in nanogrammen per liter water worden gemeten. Niet alle zalmsoorten reageren hetzelfde. De Atlantische zalm, die ook in Europese wateren voorkomt, vertoonde in onderzoeken niet dezelfde acute gevoeligheid als de cohozalm. Ook andere vissoorten verschillen sterk in hun reactie op de stof. Het probleem is daardoor vooral duidelijk aangetoond bij bepaalde Noord-Amerikaanse vissen. Toch is de stof ook voor Europa relevant, omdat hetzelfde beschermingsmiddel wereldwijd in banden wordt gebruikt en de afbraakproducten eveneens in het milieu terecht kunnen komen. Automobilisten willen extra betalen voor andere banden Onderzoekers van Washington State University wilden in een onderzoek weten of automobilisten bereid zijn meer geld uit te geven aan banden die zonder 6PPD worden geproduceerd. Ze ondervroegen daarvoor 695 voertuigbezitters uit de Amerikaanse staten Californië, Oregon en Washington. De uitkomst is opvallend. De middelste betalingsbereidheid lag ongeveer 10 procent boven de prijs die deelnemers eerder voor hun banden hadden betaald. Voor een set van vier banden komt dat neer op gemiddeld ongeveer 76 dollar extra. Ongeveer een kwart van de ondervraagden was zelfs bereid minstens 225 dollar meer uit te geven. Het ging om een denkbeeldige band met een milieukeurmerk, bedoeld om zalmen beter te beschermen. Zo'n consumentenband met het onderzochte keurmerk is nog niet daadwerkelijk verkrijgbaar. De bedragen laten vooral zien hoeveel waarde een deel van de automobilisten hecht aan het terugdringen van deze vervuiling. Dat betekent ook niet dat alle autobanden straks automatisch 10 procent duurder worden. De werkelijke prijs van een alternatief hangt onder meer af van de gebruikte grondstoffen, de productiekosten en de concurrentie tussen bandenfabrikanten. Nederland wil Europese beperkingen Ook in Europa wordt gewerkt aan een oplossing. Nederland en Oostenrijk bereiden samen een voorstel voor om het gebruik van 6PPD en verwante stoffen in rubberbanden te beperken. Dat gebeurt binnen de Europese REACH-regelgeving, die onder meer bepaalt welke chemische stoffen in de Europese Unie mogen worden gebruikt. De Europese chemicaliënorganisatie ECHA heeft het initiatief opgenomen in haar overzicht van voorgenomen beperkingen. De geplande indieningsdatum van het dossier is maart 2027. Het gaat dus nog om een voorstel in voorbereiding, niet om een verbod dat nu al geldt. Daarbij kijken de betrokken landen verder dan alleen 6PPD. Ook verwante stoffen worden onderzocht, omdat een vervanger niet opnieuw schadelijke afbraakproducten zou moeten veroorzaken. De mogelijke EU-regels moeten rekening houden met zowel de gevolgen voor het waterleven als de technische eisen aan autobanden. Voor automobilisten verandert er voorlopig niets aan de banden die zij mogen gebruiken. Een eventuele Europese beperking zou vooral gevolgen krijgen voor de samenstelling van banden die fabrikanten op de markt brengen. Een alternatief is inmiddels ontwikkeld De bandenindustrie hoeft niet helemaal opnieuw te beginnen met het zoeken naar een vervanger. Het Duitse chemieconcern LANXESS presenteerde in september een alternatief voor 6PPD, onder de naam Vulkanox 4060. De werkzame stof daarin heet CCPD. Volgens de fabrikant biedt het middel een vergelijkbare bescherming tegen veroudering. Bij de tot dusver uitgevoerde proeven werden voor het overeenkomstige afbraakproduct geen acute effecten bij cohozalm waargenomen tot aan de oplosbaarheidsgrens. Het bedrijf heeft de Europese REACH-registratie afgerond en wil de eerste commerciële productie nog dit jaar starten. Daarmee is een mogelijke vervanger beschikbaar, al moet in de praktijk nog blijken hoe breed bandenfabrikanten deze zullen toepassen. Ook blijft onderzoek nodig naar de effecten van alternatieve stoffen op langere termijn. Voor automobilisten is er intussen een eenvoudige manier om de hoeveelheid bandenslijtage te beperken: zorg voor de juiste bandenspanning en voorkom onnodig hard optrekken en remmen. Dat vermindert de slijtage van het rubber, al lost het de aanwezigheid van de schadelijke stof niet op. De grootste verandering moet uiteindelijk uit de bandenindustrie komen. De uitdaging is om een band te ontwikkelen die jarenlang veilig blijft op het asfalt, zonder dat de beschermende chemie ervan een gevaar vormt voor dieren in het water.